GRODZISKI WIATRAK "TOMASZ"

    Grodziski wiatrak „Tomasz” pochodzi z 1766 roku. Reprezentuje najstarszy typ wiatraków w Polsce – Koźlak. Jest bliźniaczą konstrukcją młynów wietrznych, które na przestrzeni wieków budowane były w Grodzisku Wielkopolskim. Najstarsza data, która widnieje na mącznicy (największej i najważniejszej belce wiatraka) ukazuje rok 1747. Rozbieżność z datą powstania może wynikać z faktu, iż wiatrak mógł być złożony z innego młyna wietrznego przed rokiem 1766 lub został kupiony i w konsekwencji przeniesiony. Nie zmienia to jednak faktu, że od roku 1766 do 2011, przez 245 lat wiatrak zlokalizowany był w miejscowości Dąbcze pod Lesznem. W 2009 roku Burmistrz Grodziska Wielkopolskiego Henryk Szymański, chcąc przywrócić dawne tradycje młynarskie miasta i pokazać szczególnie młodemu pokoleniu – jeden z grodziskich symboli, podjął decyzję o zakupie wiatraka w celu jego przeniesienia. W 2011 roku na terenie Centrum Ekologiczno – Edukacyjnym „Pod Chmurką”, koźlak został przeniesiony i zrekonstruowany.
    Wiatrakom nadawano imiona. Najczęściej imię kojarzono z „charakterem” wiatraka. Najstarsze niemieckie źródła podają, iż wiatrak należał do rodziny Thomas. Na przełomie XIX i XX wieku właścicielem młyna wietrznego był Richard Thomas. Później wiatrak kupił Stanisław Cyprian, następnie młyn przejął Jan Kaźmierczak, a ostatnimi właścicielami byli państwo Kaźmierczak z Dąbcza. Na pocztówce wykonanej przed 1915 rokiem widnieje nazwa wiatraka: „Thomas Windmuhle”, analogicznie idąc, możemy zatem nadać grodziskiemu wiatrakowi imię „Tomasz”. Imię pochodzi od aramejskiego słowa „toma” (podwójny, bliźniak). Koźlak jest bliźniaczą konstrukcją wiatraków wznoszonych niegdyś w Grodzisku Wielkopolskim, dlatego imię  to będzie kojarzyło się z „charakterem” wiatraka. 
    Wiatrak był kilkakrotnie modernizowany. Na pierwszej kondygnacji na potężnym dyszlu widnieje data – 1864. Jest to data remontu młyna. W 1885 roku cieśla o nazwisku Hallmer przeprowadził instalację drugiego koła „palecznego” oraz dodatkowego złożenia kamieni młyńskich. Ostatnia modernizacja wiatraka nastąpiła w 1904 roku, zamontowano wówczas nowoczesny w tamtych latach – mlewnik walcowy. Po II Wojnie Światowej wiatrak działał jako śrutownik, a ostatni raz uruchomiony został w latach 50 – XX wieku.  28 marca 1988 roku wiatrak został wpisany do rejestru zabytków pod nr 455/Wlkp/A i na tej podstawie podlega ochronie Konserwatora Zabytków.
    Grodziski wiatrak koźlak, zrekonstruowany został tradycyjnymi metodami, które przyświecały budowie młynów wietrznych na przestrzeni wieków. Fundament w kształcie krzyża greckiego, na którym posadowiony jest „Tomasz”  - wyznacza tradycyjnie cztery strony świata. Kozioł znajduje się na murowanym fundamencie z cegły pełnej o wysokości 91 centymetrów(1). Kozioł (podstawa wiatraka) składa się z dwóch „podwalin”(2), potężnej belki o nazwie „sztember”(3) oraz wspierających go czterech „zastrzałach”(4). Budynek wiatraka osadzony jest na dębowym „siodle”(5), a na nim potężne belki nazywane „pojazdami”(6). Na końcu „sztembra” osadzona jest ruchoma belka zwana - „mącznicą”(7). Na niej zawieszona jest cała konstrukcja wiatraka. Zbudowany jest na planie prostokąta. Ściany o konstrukcji szkieletowej, oszalowane są pionowo deskami na styk. Ściana nawietrzna dodatkowo pokryta jest gontem. Dla uzyskania powierzchni magazynowej „kozioł” wiatraka obudowany jest do poziomu terenu z charakterystycznym poszerzeniem u dołu. Na ścianie frontowej znajduje się galeria, schody oraz potężny dębowy dyszel, służący do obrotu całego wiatraka. Grodziski wiatrak należy do średniej wielkości koźlaków, które budowane były w XVIII wieku. Jego wysokość wynosi ponad 11,5 metra, u podstawy szerokość przekracza 6 metrów. Długość śmigieł wynosi prawie 8 metrów. W procesie odbudowy, uzupełniony został i zainstalowany żaluzjowy mechanizm regulacji śmigieł z drugiej połowy XIX wieku.
    Wiatrak wyposażony jest w kompletny mechanizm, który obrazuje dzieje wielkopolskiego młynarstwa na przestrzeni trzech wieków. Na pierwszej kondygnacji zainstalowany jest stalowy mlewnik walcowy z przełomu XIX i XX wieku oraz odsiewacz cylindryczny. Na drugim piętrze zamontowano dwa potężne koła „paleczne”(8), które w ciekawy sposób napędzają trzy złożenia kamieni młyńskich. Rozwiązanie takie stosowane było w koźlakach niezwykle rzadko i jest dowodem na unikatowy charakter grodziskiego koźlaka.
    Wiatrak jest elementem największego w Europie szlaku zabytkowych młynów wietrznych (50 obiektów). Na mapie “Wielkopolskiego Szlaku Wiatracznego” oznaczony jest numerem 2.

kliknij schemat, aby powiększyć



         


KANON MŁYNARSKI
    “Wiatraka się nie buduje, nie wznosi się. Wiatrak zostaje powołany, bierze początek, albo przychodzi. Budować można dom, stodołę, oborę, to co stoi nieruchomo. Wiatrak porusza się, chodzi, pracuje, wydaje dźwięki, mówi, gra muzykuje, zawodzi, niedomaga, choruje, gniewa się, odpoczywa, śpi. Wiatrak żyje, czuje. Jest jak człowiek i tak jak nie ma takiego samego człowieka, tak nie ma takiego samego wiatraka. Każdy wiatrak ma swój charakter jedyny i niepowtarzalny. Ojcem wiatraka jest cieśla i on zawsze potwierdza to znakiem.Wiatrak odchodzi lub ginie, a tam gdzie pracował, pozostaje jego mogiła” .

Kanon - wypowiedzi piętnastu młynarzy. Tajemniczy Świat Wiatraków, J.Święch
REKONSTRUKCJA WIATRAKA KOŹLAKA W 2011 ROKU
 










Żródło: Muzeum Rolnictwa i Młynarstwa w Rydzynie
Wielkopolski Szlak Wiatraczny
Mapa turystyczna 1:220 000
 
Opis:

Mapa Wielkopolski Szlak Wiatraczny została wydana na zlecenie Muzeum Rolnictwa i Młynarstwa w Rydzynie. Zaznaczono na niej przebieg Szlaku Wiatracznego wraz z przebiegami alternatywnymi. Na trasie zaznaczono i ponumerowano 50 obiektów (zabytkowe wiatraki i młyny elektryczne), które obok mapy są zilustrowane, a w opisie szlaku, umieszczonym na rewersie, znajdują sie do nich odnośniki.Na mapie umieszczono również granice obszarów chronionych oraz rezerwaty przyrody, główne znakowane szlaki rowerowe i kajakowe, punkty informacji turystycznej, bazę noclegową, ośrodki wypoczynkowe i sportowe, zabytki i ciekawostki. Na mapie znajduje się także krótka historia Wielkopolskich Wiatraków. Wszystkie opisy na mapie przetłumaczono również na język niemiecki.

Przebieg szlaku:
Rydzyna, Tworzanice, Świerczyna, Osieczna, Śmigiel, Wilkowo Polskie, Brońsk, Leszno, Wilkowice, Święciechowa, Bukowiec Górny, Grotniki, Domnice, Starkowo, Przemęt, Sączkowo, Brenno, Kaszczor, Wolsztyn, GRODZISK WIELKOPOLSKI (wiatrak z Dąbcza nr 2), Granówko, Kawczyn, Kościan, Racot, Jerka, Krzywiń, Łagowo, Grabonóg, Pępowo, Stary Kobylin, Dubin, Duchowo, Sowy, Pakosław, Miejska Górka, Sarnowa, Izbice.